Aktywność fizyczna a ryzyko cukrzycy typu 2: względna korzyść większa u młodszych, bezwzględna u starszych

Większa ilość aktywności fizycznej o umiarkowanej lub dużej intensywności była związana z istotnie niższym ryzykiem rozwoju cukrzycy typu 2 w prospektywnej analizie 87 975 uczestników UK Biobank. Zależność była silniejsza w ujęciu względnym u osób młodszych, jednak ze względu na wyższą wyjściową zapadalność na cukrzycę typu 2 większą bezwzględną różnicę ryzyka obserwowano w starszych grupach wieku. Wyniki pokazują, dlaczego przy ocenie potencjalnych efektów profilaktyki nie należy ograniczać się wyłącznie do ryzyka względnego.

Jak przeprowadzono analizę UK Biobank?

Badanie Qiuyu Feng, Raymonda Noordama, Denghui Hu, Gali Albalak, Ko Willemsa van Dijka i Diany van Heemst miało charakter prospektywnej analizy kohortowej danych UK Biobank. Autorzy z Leiden University Medical Center oceniali zależność pomiędzy aktywnością fizyczną o umiarkowanej lub dużej intensywności (ang. moderate-to-vigorous physical activity, MVPA) a późniejszym wystąpieniem cukrzycy typu 2.

Do analizy włączono 87 975 uczestników z prawidłowymi danymi z akcelerometrii i bez rozpoznanej cukrzycy przed okresem pomiaru aktywności fizycznej. Mediana wieku wynosiła 62,7 roku (IQR 55,6-67,9), a kobiety stanowiły 57% badanej populacji. U 97% uczestników określono pochodzenie etniczne jako europejskie.

Uczestników obserwowano do wystąpienia cukrzycy typu 2, zgonu, utraty z obserwacji lub do 6 listopada 2023 roku. Nowe przypadki T2D identyfikowano na podstawie pola UK Biobank dotyczącego pierwszego wystąpienia cukrzycy insulinoniezależnej, odpowiadającego kodowi ICD-10 E11 i wykorzystującego informacje pochodzące m.in. z podstawowej opieki zdrowotnej, hospitalizacji, rejestru zgonów oraz danych samoopisowych.

Autorzy analizowali zarówno ryzyko względne, wyrażane za pomocą współczynników hazardu (HR), jak i bezwzględne różnice zapadalności pomiędzy grupami. Takie podejście było jednym z najważniejszych elementów pracy, ponieważ wpływ interwencji populacyjnej może wyglądać odmiennie w zależności od tego, czy analizuje się względną zmianę ryzyka, czy rzeczywistą różnicę liczby przypadków przypadających na określoną liczbę osobolat obserwacji.

Jak obiektywnie mierzono aktywność fizyczną?

Aktywność fizyczna nie była oceniana wyłącznie na podstawie deklaracji uczestników. W podbadaniu UK Biobank prowadzonym w latach 2013-2015 uczestnicy nosili na nadgarstku trójosiowy akcelerometr Axivity AX3 przez maksymalnie siedem kolejnych dni. Urządzenie rejestrowało dane z częstotliwością 100 Hz, a uczestnikom zalecono jego ciągłe noszenie podczas zwykłego funkcjonowania.

Dane z akcelerometrów klasyfikowano za pomocą zwalidowanego algorytmu wykorzystującego uczenie maszynowe. Trzydziestosekundowe odcinki aktywności przypisywano do określonych rodzajów zachowania ruchowego, a następnie do poziomu intensywności. Pozwoliło to określić tygodniową liczbę minut MVPA.

Istotnym elementem metodologii jest sposób utworzenia grup aktywności. W analizie podstawowej uczestników nie podzielono po prostu według progu 150 minut MVPA tygodniowo. Zastosowano medianę czasu MVPA właściwą dla wieku, aby starsi uczestnicy nie byli automatycznie i nieproporcjonalnie często klasyfikowani do grupy o małej aktywności fizycznej.

W całej populacji mediana wynosiła 239 min MVPA tygodniowo. W grupie o większej aktywności mediana wynosiła 409 min/tydzień (IQR 312-566), natomiast w grupie o mniejszej aktywności – 121 min/tydzień (IQR 66-178). Wszyscy uczestnicy zaklasyfikowani do grupy o większej aktywności osiągali co najmniej 150 min MVPA tygodniowo, natomiast w grupie o mniejszej aktywności próg ten osiągało 37% badanych.

Autorzy przeprowadzili również dodatkową analizę czułości wykorzystującą bezpośrednio próg co najmniej 150 min MVPA tygodniowo.

Większa MVPA wiązała się z niższym ryzykiem cukrzycy typu 2

W okresie obserwacji o medianie 7,7 roku cukrzyca typu 2 wystąpiła u 2140 osób, czyli u 2,4% uczestników. W grupie o większej objętości MVPA odnotowano 748 przypadków wśród 44 020 uczestników, natomiast w grupie o mniejszej aktywności – 1392 przypadki wśród 43 955 osób.

Po uwzględnieniu potencjalnych czynników zakłócających grupa o mniejszej objętości MVPA miała około dwukrotnie większy hazard wystąpienia cukrzycy typu 2 niż grupa o większej aktywności: HR 2,07; 95% CI 1,89-2,27.

Modele statystyczne uwzględniały m.in. wiek, płeć, pochodzenie etniczne, wykształcenie, wskaźnik deprywacji Townsend, palenie tytoniu, czas snu, wywiad rodzinny w kierunku cukrzycy oraz aktywność fizyczną o małej intensywności. W analizach dotyczących pory MVPA dodatkowo uwzględniano całkowitą objętość MVPA.

U młodszych silniejszy związek względny, u starszych większa różnica bezwzględna

Jednym z najważniejszych wyników pracy była interakcja pomiędzy wiekiem a zależnością między objętością MVPA i ryzykiem cukrzycy typu 2. Do podstawowego porównania wieku wykorzystano medianę 62,7 roku.

Wśród osób młodszych niż 62,7 roku mniejsza objętość MVPA wiązała się z HR 2,44 (95% CI 2,05-2,90) w porównaniu z większą aktywnością. U osób w wieku co najmniej 62,7 roku HR wynosił 1,65 (95% CI 1,47-1,86). Interakcja pomiędzy wiekiem i objętością MVPA była istotna statystycznie (p dla interakcji <0,001).

Na pierwszy rzut oka mogłoby to sugerować, że aktywność fizyczna ma większe znaczenie w młodszym wieku. Analiza ryzyka bezwzględnego prowadzi jednak do bardziej złożonego wniosku.

U młodszych uczestników zapadalność na T2D wynosiła 1,30 przypadku na 1000 osobolat w grupie z większą MVPA oraz 3,18 przypadku na 1000 osobolat w grupie z mniejszą MVPA. Bezwzględna różnica wynosiła 1,89 przypadku na 1000 osobolat.

W starszej grupie zapadalność była wyższa: odpowiednio 3,21 i 5,30 przypadku na 1000 osobolat. Bezwzględna różnica wynosiła 2,09 przypadku na 1000 osobolat. W analizach prowadzonych w pięcioletnich grupach wieku względna różnica ryzyka systematycznie malała wraz z wiekiem, natomiast różnica bezwzględna zwiększała się.

Ma to istotne znaczenie dla interpretacji wyników badań profilaktycznych. Duża redukcja względna w populacji o małym wyjściowym ryzyku nie musi oznaczać większej liczby potencjalnie unikniętych zachorowań niż mniejsza redukcja względna w grupie, w której choroba występuje znacznie częściej.

Różnice pomiędzy kobietami i mężczyznami

Autorzy nie wykazali istotnej statystycznie interakcji pomiędzy płcią a podstawową zależnością objętości MVPA z ryzykiem T2D. Analizy według wieku pokazały jednak odmienne wzorce ryzyka bezwzględnego.

U kobiet wraz z wiekiem wyraźniej słabł związek wyrażony w kategoriach względnych, natomiast bezwzględna różnica zapadalności pomiędzy osobami o większej i mniejszej aktywności pozostawała stosunkowo stabilna. U mężczyzn zapadalność na T2D zwiększała się wraz z wiekiem znacznie bardziej, szczególnie w grupie o mniejszej MVPA, dlatego bezwzględna różnica pomiędzy poziomami aktywności stawała się większa w starszych grupach.

Stan przedcukrzycowy zmieniał obraz ryzyka

Stan przedcukrzycowy występował u 9228 uczestników, czyli u 11,3% osób z dostępnymi odpowiednimi danymi. W pracy zdefiniowano go na podstawie HbA1c wynoszącej 39-47 mmol/mol (5,7-6,4%) przy braku rozpoznanej cukrzycy.

W grupie bez stanu przedcukrzycowego mniejsza aktywność była związana z HR 2,11 (95% CI 1,78-2,50), podczas gdy u osób ze stanem przedcukrzycowym HR wynosił 1,54 (95% CI 1,34-1,78). Interakcja była istotna statystycznie (p=0,001).

Także tutaj słabsza zależność względna nie oznaczała mniejszego znaczenia populacyjnego aktywności. U osób ze stanem przedcukrzycowym zapadalność na T2D była wielokrotnie większa: 11,97 przypadku na 1000 osobolat przy większej MVPA i 17,98 przypadku na 1000 osobolat przy mniejszej MVPA. Bezwzględna różnica wynosiła więc 6,01 przypadku na 1000 osobolat.

Dla porównania w grupie bez stanu przedcukrzycowego wartości te wynosiły odpowiednio 0,83 i 1,75 przypadku na 1000 osobolat, co odpowiadało różnicy 0,92 przypadku na 1000 osobolat.

Autorzy analizowali również dyslipidemię, nadciśnienie tętnicze i większą adiposity. Wyniki dotyczące dyslipidemii nie były jednak konsekwentne we wszystkich analizach czułości, dlatego sami badacze zalecają ostrożność przy interpretowaniu tego efektu modyfikującego.

Czy pora aktywności fizycznej ma znaczenie?

Drugim analizowanym zagadnieniem była pora wykonywania MVPA. Była to analiza eksploracyjna. Aktywność wcześniejszą definiowano jako MVPA wykonywaną w godzinach 5:00-12:59, a późniejszą – w godzinach 13:00-23:59. Uczestnika przypisywano do określonej grupy, jeżeli co najmniej połowa jego całkowitej MVPA przypadała na dane okno czasowe.

W całej populacji wykonywanie większości MVPA w późniejszej części dnia było związane z około 10% niższym hazardem T2D w porównaniu z aktywnością wcześniejszą: HR 0,90; 95% CI 0,82-0,98.

Wśród osób młodszych HR wynosił 0,77 (95% CI 0,66-0,91), natomiast u starszych 0,96 (95% CI 0,86-1,08). Chociaż w podstawowej analizie wystąpiła interakcja z wiekiem, autorzy podkreślili, że w szerszym zestawie analiz nie uzyskano wyraźnych i konsekwentnych dowodów pozwalających uzasadnić odmienne zalecenia dotyczące pory aktywności dla konkretnych grup pacjentów.

Z praktycznego punktu widzenia wyniki pracy znacznie silniej przemawiają zatem za znaczeniem całkowitej objętości MVPA niż za próbą wyznaczania optymalnej godziny treningu.

Znaczenie wyników i ograniczenia badania

Badanie wzmacnia argumenty za uwzględnianiem aktywności fizycznej w strategiach pierwotnej prewencji cukrzycy typu 2 w całej populacji dorosłych. Jednocześnie pokazuje, że sposób komunikowania wyników może zasadniczo wpływać na ich interpretację.

Silniejszy efekt względny obserwowany w młodszej populacji nie powinien prowadzić do wniosku, że promocja ruchu ma mniejsze znaczenie w późniejszym wieku. Osoby starsze mają wyższe wyjściowe ryzyko T2D, dlatego nawet umiarkowanie mniejsza względna różnica ryzyka może przekładać się na większą liczbę potencjalnie unikniętych przypadków w populacji.

Podobna zasada dotyczy osób z zaburzeniami metabolicznymi. U uczestników ze stanem przedcukrzycowym względna zależność pomiędzy MVPA a T2D była słabsza niż w grupie bez prediabetes, ale z powodu znacznie większej wyjściowej zapadalności różnica bezwzględna była wielokrotnie większa.

Wyników nie można jednak interpretować jako dowodu, że określona dawka aktywności fizycznej bezpośrednio zapobiega konkretnej liczbie przypadków cukrzycy. Jest to badanie obserwacyjne, a nie randomizowane badanie interwencyjne. Autorzy dostosowali analizy do wielu potencjalnych czynników zakłócających i przeprowadzili analizy czułości, ale możliwość resztkowego confounding pozostaje nieunikniona.

Co wynika z badania dla praktyki?

Najbezpieczniejszym wnioskiem klinicznym nie jest zalecanie innego czasu ćwiczeń osobom młodszym i starszym, lecz podkreślanie znaczenia regularnej aktywności o umiarkowanej lub dużej intensywności w każdej grupie wieku. Badanie pokazuje jednocześnie, że osoby starsze oraz osoby o większym wyjściowym ryzyku metabolicznym mogą stanowić szczególnie istotną grupę z punktu widzenia bezwzględnej liczby potencjalnie możliwych do uniknięcia nowych przypadków T2D.

Autorzy podkreślają, że oceniając strategie prewencji cukrzycy typu 2, należy analizować równolegle miary względne i bezwzględne. Jest to szczególnie istotne przy planowaniu działań populacyjnych, ponieważ największy względny efekt nie musi występować w tej samej grupie, w której można oczekiwać największej liczby potencjalnie unikniętych zachorowań.

Praca została opublikowana 13 sierpnia 2026 roku w Diabetes, Obesity and Metabolism. Informację o wynikach przedstawiono również przed Annual Meeting of the European Association for the Study of Diabetes (EASD), odbywającym się w Mediolanie w dniach 28 września – 2 października 2026 roku. Badania były wspierane przez Dutch Research Council, a Qiuyu Feng otrzymywała stypendium China Scholarship Council.