Leki przeciwcukrzycowe z grupy GLP-1 mogą zmniejszać ryzyko uzależnień i zgonów związanych z używaniem substancji psychoaktywnych

Agoniści receptora glukagonopodobnego peptydu-1 (GLP-1), stosowani w leczeniu cukrzycy typu 2 oraz otyłości, mogą dodatkowo zmniejszać ryzyko uzależnienia od różnych substancji psychoaktywnych, takich jak alkohol, konopie indyjskie, kokaina, nikotyna czy opioidy. Takie wnioski płyną z dużego badania przeprowadzonego w Stanach Zjednoczonych, którego wyniki opublikowano w czasopiśmie The BMJ.

Analiza wykazała również, że stosowanie agonistów receptora GLP-1 wiązało się z niższym ryzykiem poważnych zdarzeń klinicznych związanych z używaniem substancji, takich jak przedawkowania, wizyty w szpitalnych oddziałach ratunkowych czy zgony u osób z wcześniej rozpoznanymi zaburzeniami związanymi z używaniem substancji (substance use disorders, SUD).

Możliwy wpływ GLP-1 na układy nagrody w mózgu

W ostatnich latach pojawiły się doniesienia sugerujące, że agoniści receptora GLP-1 mogą oddziaływać na neuronalne szlaki nagrody w mózgu. Mechanizm ten mógłby częściowo wyjaśniać, dlaczego leki opracowane pierwotnie w celu leczenia cukrzycy i otyłości mogą jednocześnie wpływać na zachowania związane z używaniem alkoholu, tytoniu czy innych substancji psychoaktywnych.

Dotychczas jednak brakowało dużych badań populacyjnych, które pozwoliłyby ocenić ich potencjalną rolę w zapobieganiu zaburzeniom używania substancji lub poprawie rokowania u pacjentów z już istniejącym uzależnieniem.

Analiza danych ponad 600 tysięcy pacjentów

Aby wypełnić tę lukę, naukowcy ze Stanów Zjednoczonych przeanalizowali dane medyczne zgromadzone w systemie US Department of Veterans Affairs. Celem badania było ustalenie, czy rozpoczęcie terapii agonistami receptora GLP-1 wiąże się ze zmniejszonym ryzykiem wystąpienia różnych zaburzeń związanych z używaniem substancji u osób, które wcześniej nie miały takiej diagnozy.

Jednocześnie oceniono, czy stosowanie tych leków może zmniejszać częstość niekorzystnych zdarzeń klinicznych związanych z uzależnieniami – takich jak wizyty w oddziałach ratunkowych z powodu używania substancji, przedawkowania, zgony czy zachowania samobójcze – u pacjentów z już rozpoznanymi SUD.

Badanie objęło 606 434 weteranów z cukrzycą typu 2, których obserwowano przez okres do trzech lat. W obu analizach porównano działanie agonistów receptora GLP-1 z inną klasą leków przeciwcukrzycowych – inhibitorami kotransportera sodowo-glukozowego typu 2 (SGLT-2).

Niższe ryzyko nowych uzależnień

W grupie weteranów bez wcześniejszej historii zaburzeń używania substancji rozpoczęcie leczenia agonistą receptora GLP-1 wiązało się z 14-procentowym spadkiem ogólnego ryzyka rozwoju SUD w porównaniu z terapią inhibitorami SGLT-2.

Odnotowano również zmniejszenie ryzyka poszczególnych typów uzależnień:

• alkohol – spadek o 18%
• konopie indyjskie – 14%
• kokaina – 20%
• nikotyna – 20%
• opioidy – 25%

W ujęciu bezwzględnym odpowiadało to redukcji o około 1–6 przypadków SUD na 1000 osób w ciągu trzech lat obserwacji.

Mniej poważnych powikłań u osób z uzależnieniami

W analizie obejmującej weteranów z wcześniej rozpoznanymi zaburzeniami używania substancji rozpoczęcie terapii agonistą GLP-1 również wiązało się z korzystnymi wynikami klinicznymi.

Stwierdzono:

• 31% mniej wizyt w oddziałach ratunkowych związanych z używaniem substancji
• 26% mniej hospitalizacji
• 50% niższe ryzyko zgonu
• 39% mniej przypadków przedawkowania
• 25% mniej epizodów myśli lub prób samobójczych

W przeliczeniu na skalę populacyjną oznaczało to około 1–10 mniej takich zdarzeń na 1000 pacjentów w ciągu trzech lat.

Ograniczenia badania

Autorzy badania podkreślają kilka istotnych ograniczeń. Analiza została przeprowadzona w systemie opieki zdrowotnej Veterans Affairs, którego pacjenci to w większości starsi mężczyźni. Choć analizy podgrup wykazały podobne wyniki również u kobiet, populacja badana nie odzwierciedla w pełni całej populacji ogólnej.

Ponadto nie można całkowicie wykluczyć wpływu innych czynników, które nie zostały uwzględnione w analizie, takich jak status socjoekonomiczny czy styl życia.

Zastosowany projekt badawczy – tzw. emulated target trial – pozwolił jednak ograniczyć wiele typowych błędów obserwacyjnych, a wyniki pozostały spójne w dodatkowych analizach statystycznych, co sugeruje ich dużą wiarygodność.

Możliwe znaczenie kliniczne

Autorzy pracy wskazują, że uzyskane dane obserwacyjne sugerują potencjalną rolę agonistów receptora GLP-1 zarówno w profilaktyce, jak i leczeniu zaburzeń związanych z używaniem substancji. Konieczne są jednak dalsze badania, w szczególności randomizowane badania kliniczne.

W powiązanym komentarzu redakcyjnym Fares Qeadan z Loyola University Chicago podkreśla, że wyniki badania wzmacniają hipotezę, iż leki z tej grupy mogą wpływać na przebieg zaburzeń związanych z używaniem substancji w rzeczywistej praktyce klinicznej.

Jednocześnie zaznacza, że dotychczasowe, dobrze udokumentowane metody leczenia uzależnień pozostają podstawą terapii. Jeśli jednak agonista receptora GLP-1 jest wskazany z powodów kardiometabolicznych, jego potencjalny korzystny wpływ na ryzyko uzależnień może stanowić dodatkowy element w procesie wspólnego podejmowania decyzji terapeutycznych.

Kluczowym wyzwaniem pozostaje obecnie przełożenie tego sygnału naukowego na odpowiednio zaprojektowane badania kliniczne oraz na sprawiedliwy dostęp do opieki terapeutycznej, przy jednoczesnym dalszym rozwijaniu sprawdzonych metod leczenia zaburzeń używania substancji.

Źródło: The BMJ, Glucagon-like peptide-1 receptor agonists and risk of substance use disorders among US veterans with type 2 diabetes: cohort study
DOI: http://dx.doi.org/10.1136/bmj-2025-086886