Metformina w ciąży u kobiet z PCOS: korzyści po stronie matki, ryzyko alergii u dziecka

Nowe badania dotyczące zespołu policystycznych jajników (PCOS), zaburzenia endokrynnego dotykającego około jedną na dziesięć kobiet w Norwegii, dokumentują rozbieżne efekty stosowania metforminy w ciąży – korzystne dla matki, ale potencjalnie niekorzystne dla dziecka.

Czym jest PCOS i dlaczego jego częstość rośnie

PCOS (polycystic ovary syndrome) charakteryzuje się:

• rzadką lub nieobecną owulacją i miesiączką
• podwyższonym stężeniem męskich hormonów płciowych
• obecnością drobnych pęcherzyków lub torbieli w jajnikach
• insulinoopornością
• problemami ze zdrowiem psychicznym, w tym depresją

– Większość kobiet z PCOS ma nadwagę, ale schorzenie to dotyczy również kobiet z prawidłową masą ciała – podkreśla prof. Eszter Ilona Vanky, starsza konsultantka w St. Olav’s Hospital i profesor na Norwegian University of Science and Technology (NTNU).

Badaczka od lat zajmuje się PCOS i zwraca uwagę na wzrost liczby kobiet z nasilonymi objawami zespołu w porównaniu z sytuacją sprzed 25 lat. Główne przyczyny to rosnąca częstość otyłości w populacji oraz większa świadomość diagnostyczna. Otyłość może prowokować rozwój PCOS u kobiet predysponowanych, a ciężka otyłość – nawet prowadzić do wystąpienia zespołu bez wcześniejszej predyspozycji.

Insulinooporność i rola metforminy

Szacuje się, że około 70% kobiet z PCOS ma insulinooporność, czyli obniżoną wrażliwość komórek na insulinę – hormon odpowiedzialny za obniżanie stężenia glukozy we krwi. Skutkuje to hiperinsulinemią, która zaburza owulację i stymuluje jajniki do nadmiernej produkcji testosteronu.

Z tego powodu metformina, lek powszechnie stosowany w cukrzycy, jest często rekomendowana jako podstawowe leczenie PCOS u kobiet niebędących w ciąży. Zwiększa ona wrażliwość na insulinę, obniża jej stężenie, sprzyja redukcji masy ciała (w połączeniu z modyfikacją stylu życia), reguluje cykle miesiączkowe i zmniejsza poziom androgenów.

Lek, który przenika przez łożysko

Problem pojawia się w ciąży. Metformina przenika przez łożysko i może bezpośrednio oddziaływać na płód. Choć nie odnotowano działania teratogennego, obserwacje wskazują, że dzieci narażone na metforminę w życiu płodowym częściej mają:

• większy obwód głowy przy urodzeniu
• zwiększoną podatność na rozwój otyłości w późniejszym życiu

Coraz częściej podnoszona jest również kwestia wpływu leku na rozwój układu odpornościowego.

Wpływ metforminy na układ immunologiczny dziecka

Na te zagadnienia zwróciła uwagę doktorantka NTNU Mariell Ryssdal. W opublikowanej pracy przeanalizowała immunologiczne skutki stosowania metforminy w ciąży u matek z PCOS.

Badanie objęło 634 kobiety z PCOS, które w trakcie ciąży otrzymywały metforminę lub placebo. Do obserwacji odległej, osiem lat po ciąży, zaproszono 292 matki z dziećmi, z czego udział wzięło 145 dzieci.

– Badanie pokazuje, że metformina może wpływać na układ odpornościowy płodu w taki sposób, że dzieci częściej rozwijają egzemę i alergie – wyjaśnia Ryssdal.

W wieku około ośmiu lat u dzieci tych stwierdzono:

• dwukrotnie częstsze występowanie egzemy
• niemal pięciokrotnie większą częstość alergii

Z perspektywy ryzyka alergii i chorób atopowych u dziecka stosowanie metforminy w ciąży wydaje się więc problematyczne. Jednak decyzja kliniczna nie jest jednoznaczna.

Mniej porodów przedwczesnych – kluczowy argument

Kobiety z PCOS mają podwyższone ryzyko wielu powikłań ciąży, w tym poronień, nadmiernego przyrostu masy ciała, cukrzycy ciążowej, stanu przedrzucawkowego, porodu przedwczesnego i urodzenia martwego dziecka. Ryzyko to istotnie maleje wraz z normalizacją masy ciała.

Metformina ponownie okazuje się pomocna, ponieważ ogranicza przyrost masy ciała w ciąży i zmniejsza częstość porodów przedwczesnych.

– Najważniejsze jest unikanie bardzo wczesnego porodu – podkreśla prof. Vanky. – Skrajne wcześniactwo stanowi zagrożenie dla zdrowia dziecka zarówno w krótkiej, jak i długiej perspektywie.

Dzieci urodzone bardzo przedwcześnie są narażone m.in. na trwałe uszkodzenia mózgu oraz zwiększone ryzyko wielu chorób przewlekłych w dorosłym życiu.

Indywidualizacja decyzji terapeutycznych

Metformina nie jest bezpośrednio szkodliwa dla płodu. Standardowo zaleca się, aby kobiety, które zajdą w ciążę podczas jej stosowania, odstawiły lek w pierwszym trymestrze. W wybranych przypadkach, gdy ryzyko bardzo wczesnego porodu jest wysokie, kontynuacja terapii przez całą ciążę może być rozważana.

– Czasami metformina jest właściwym wyborem również u kobiet w ciąży, ale decyzja musi być podejmowana indywidualnie. Nie rekomendujemy rutynowego stosowania metforminy przez całą ciążę u wszystkich kobiet z PCOS – zaznacza Vanky.

Potrzeba lepszej edukacji w ochronie zdrowia

Jak w przypadku wielu chorób kobiecych, poziom wiedzy o PCOS w systemie ochrony zdrowia bywa nierówny. Prof. Vanky pracuje obecnie nad kursem e-learningowym dla lekarzy rodzinnych pod auspicjami Norwegian Medical Association, aby zapewnić kobietom z PCOS jednolite, oparte na wiedzy postępowanie.

– Położne i lekarze rodzinni powinni wiedzieć więcej o PCOS. Jednym z moich postulatów jest to, aby informacja o tym zespole była odnotowana w karcie zdrowia pacjentki – podsumowuje badaczka.

Źródło: BJOG An International Journal of Obstetrics & Gynaecology, Metformin treatment in PCOS pregnancies reduces maternal infections and increases the risk of allergies and eczema in the offspring: post hoc analyses of two randomised controlled trials and one follow-up study
DOI: https://doi.org/10.1111/1471-0528.18320