Wczesne stadia cukrzycy typu 1 można wykrywać populacyjnie. Dane EDENT1FI z ośmiu krajów

Europejski program EDENT1FI objął badaniami przesiewowymi 140 568 dzieci i nastolatków z ośmiu krajów, w tym z Polski. Wczesne stadium cukrzycy typu 1 wykryto u 2,13% uczestników z krewnym pierwszego stopnia chorującym na T1D oraz u 0,32% osób bez takiego wywiadu rodzinnego. Dane przedstawione podczas EASD 2026 wskazują, że wspólny protokół oparty na oznaczaniu autoprzeciwciał przeciw antygenom komórek wysp trzustkowych można wdrażać w różnych europejskich systemach ochrony zdrowia.

Jak działa europejski program EDENT1FI?

Nowe wyniki programu European action for the Diagnosis of Early Non-clinical Type 1 diabetes For disease Interception (EDENT1FI) przedstawiono podczas Annual Meeting of the European Association for the Study of Diabetes (EASD), który odbywał się od 28 września do 2 października 2026 r. w Mediolanie.

EDENT1FI jest europejską inicjatywą ukierunkowaną na wykrywanie cukrzycy typu 1 na etapach poprzedzających jej kliniczne rozpoznanie. Program jest koordynowany przez prof. Chantal Mathieu z KU Leuven oraz prof. Anette-Gabriele Ziegler. W przedstawionych danych uczestniczył również zespół obejmujący dr. Petera Achenbacha z Institute of Diabetes Research, Helmholtz Munich.

Program realizowany jest w Czechach, Danii, Niemczech, Włoszech, Polsce, Portugalii, Szwecji i Wielkiej Brytanii. W Polsce badania prowadzone są w Warszawie i Katowicach. Poszczególne państwa i ośrodki dostosowują sposób organizacji badań do własnego systemu ochrony zdrowia, natomiast zasadniczy schemat diagnostyczny został ujednolicony.

Opublikowany wcześniej w BMJ Open Master Protocol EDENT1FI zakłada prowadzenie badań przesiewowych w populacji dzieci i młodzieży oraz harmonizację nie tylko oznaczeń laboratoryjnych, ale również potwierdzania dodatniego wyniku, oceny metabolicznej, edukacji rodzin i dalszego monitorowania osób ze stwierdzonym wczesnym stadium T1D. Projekt jest nadal realizowany – pierwotny protokół zakładał przebadanie około 200 tys. dzieci i nastolatków do 2028 r.

Na czym polega badanie przesiewowe w kierunku wczesnej T1D?

Cukrzyca typu 1 jest chorobą autoimmunologiczną, w której proces prowadzący do zniszczenia komórek beta może rozpocząć się na długo przed spełnieniem kryteriów klinicznego rozpoznania cukrzycy. Obecność określonych autoprzeciwciał przeciw antygenom wysp trzustkowych umożliwia identyfikację autoimmunizacji jeszcze przed rozwojem jawnej klinicznie choroby.

W analizie EDENT1FI przedstawionej podczas EASD 2026 dzieci w Niemczech miały od 2 do 10 lat, natomiast w pozostałych uczestniczących krajach zakres wieku wynosił od 2 do 17 lat. Różnice wynikały z krajowych i lokalnych sposobów organizacji badań przesiewowych.

Do badania pierwszego etapu wykorzystywano krew włośniczkową. W Wielkiej Brytanii stosowano próbki suchej kropli krwi. Pierwszy etap obejmował jednoczesną ocenę trzech rodzajów autoprzeciwciał:

• GADA – przeciw antygenowi GAD65,
• IA-2A – przeciw antygenowi IA-2,
• ZnT8A – przeciw transporterowi cynku 8.

Próbki z dodatnim wynikiem badano następnie w dwóch centralnych laboratoriach, w Monachium i Mediolanie. Na tym etapie oznaczano cztery rodzaje autoprzeciwciał: GADA, IA-2A, ZnT8A oraz IAA, czyli autoprzeciwciała przeciw insulinie.

U osób, u których wykryto co najmniej dwa autoprzeciwciała, wykonywano kolejne badanie potwierdzające. Dopiero po potwierdzeniu ich obecności rozpoznawano wczesne stadium cukrzycy typu 1. Następnym elementem ścieżki była ocena metaboliczna, obejmująca m.in. doustny test tolerancji glukozy oraz oznaczenie HbA1c.

Taka wieloetapowa konstrukcja badania ma istotne znaczenie w screeningu populacyjnym. W populacji ogólnej częstość wczesnej T1D jest stosunkowo mała, dlatego pojedynczy dodatni test przesiewowy nie powinien być traktowany jako wystarczająca podstawa rozpoznania. Międzynarodowy konsensus opublikowany w 2026 r. w Diabetologia również podkreśla konieczność potwierdzania dodatniego wyniku w kolejnej próbce krwi.

Co wykryto u ponad 140 tys. dzieci i nastolatków?

Do momentu analizy przedstawionej na EASD 2026 badania przesiewowe przeprowadzono u 140 568 dzieci i nastolatków. Mediana wieku wynosiła 7,6 roku, a dziewczęta stanowiły 49,2% uczestników.

U 10 273 uczestników, czyli 7,3% badanej populacji, występował krewny pierwszego stopnia z cukrzycą typu 1. U 127 754 osób, czyli 90,9%, takiego wywiadu rodzinnego nie stwierdzono. W przypadku kolejnych 2541 uczestników informacja dotycząca rodzinnego występowania T1D nie została podana.

W grupie z krewnym pierwszego stopnia chorującym na cukrzycę typu 1 wczesne stadium choroby wykryto u 219 osób, co odpowiadało 2,13% tej grupy. Wśród uczestników bez rodzinnego wywiadu T1D wykryto 408 przypadków – 0,32% badanej grupy.

Łącznie komunikat EASD podaje 634 uczestników z wykrytym wczesnym stadium cukrzycy typu 1. Suma przypadków przedstawionych osobno dla grupy z dodatnim i ujemnym wywiadem rodzinnym wynosi 627. Ponieważ w przypadku 2541 uczestników nie podano informacji o wywiadzie rodzinnym, komunikat nie pozwala dokładniej przypisać pozostałych przypadków do jednej z tych dwóch kategorii.

W materiale przedstawiono również wybrane dane krajowe. W Wielkiej Brytanii przebadano 17 409 dzieci, których mediana wieku wynosiła 8,4 roku. Wczesną T1D stwierdzono u 59 uczestników bez krewnego pierwszego stopnia z T1D oraz u 67 uczestników z takim wywiadem. W Szwecji przebadano 7926 dzieci, przy medianie wieku 9,4 roku; odpowiednio wykryto 36 i 4 przypadki. W Niemczech screening objął 43 470 dzieci, których mediana wieku była niższa i wynosiła 4,3 roku; zidentyfikowano odpowiednio 90 i 35 przypadków.

Nie należy jednak traktować tych wartości jako prostego rankingu częstości wczesnej T1D między państwami. Populacje różniły się m.in. strukturą wieku oraz lokalnymi rozwiązaniami dotyczącymi rekrutacji i realizacji screeningu.

Dlaczego wywiad rodzinny nie wystarcza do identyfikacji wszystkich przypadków?

Ryzyko autoimmunologicznej cukrzycy typu 1 jest wyraźnie większe u osób z krewnym pierwszego stopnia chorującym na T1D, co potwierdzają również dane EDENT1FI: odsetek wykrytych wczesnych stadiów wynosił 2,13% w grupie z takim wywiadem w porównaniu z 0,32% w grupie bez niego.

Z perspektywy populacyjnej istotniejsza jest jednak inna obserwacja. Grupa bez rodzinnego występowania T1D jest wielokrotnie większa, dlatego również liczba wykrytych przypadków była w niej większa – 408 wobec 219 w grupie z krewnym pierwszego stopnia chorującym na T1D.

Jest to jeden z głównych argumentów za rozważaniem badań obejmujących populację ogólną zamiast ograniczania screeningu do rodzin obciążonych cukrzycą typu 1. Opublikowany w Diabetologia międzynarodowy konsensus dotyczący badań przesiewowych zwraca uwagę, że ponad 85% osób, u których ostatecznie rozpoznaje się stadium 3 cukrzycy typu 1, nie ma rodzinnego wywiadu tej choroby.

Screening wyłącznie na podstawie wywiadu rodzinnego identyfikuje więc grupę o wyższym ryzyku indywidualnym, ale z definicji nie może objąć większości przyszłych przypadków pojawiających się w całej populacji.

Jak wyglądało określanie stadium cukrzycy typu 1?

Samo wykrycie i potwierdzenie autoprzeciwciał stanowi początek dalszego procesu diagnostycznego. Osoby z wczesnym stadium T1D zapraszano na ocenę metaboliczną oraz edukację dotyczącą choroby i jej możliwej progresji.

Spośród 634 uczestników zakwalifikowanych jako osoby z wczesnym stadium T1D ocenę metaboliczną zakończyło w chwili analizy 386 osób, czyli 61%. W tej grupie:

• 300 osób, czyli 78%, zakwalifikowano do stadium 1,
• 70 osób, czyli 18%, znajdowało się w stadium 2,
• 16 osób, czyli 4,1%, spełniało kryteria stadium 3.

W aktualnym modelu stadiów T1D stadium 1 oznacza obecność utrwalonej autoimmunizacji wysp trzustkowych przy zachowanej prawidłowej gospodarcze węglowodanowej. W stadium 2 do autoimmunizacji dołączają nieprawidłowości metaboliczne, ale pacjent nie spełnia jeszcze pełnych kryteriów stadium 3. Stadium 3 odpowiada cukrzycy spełniającej kryteria klinicznego rozpoznania.

Rozpoznanie choroby przed jej kliniczną manifestacją zmienia charakter dalszej opieki. Rodzina może zostać poinformowana o ryzyku progresji, dziecko może zostać objęte monitorowaniem metabolicznym, a przejście do stadium 3 może zostać wykryte wcześniej. Międzynarodowy konsensus wskazuje, że połączenie wczesnego rozpoznania, edukacji i monitorowania może ograniczać ryzyko wystąpienia cukrzycowej kwasicy ketonowej w chwili klinicznej manifestacji choroby.

Wczesne rozpoznanie nabiera także znaczenia w związku z rozwojem terapii modyfikujących naturalny przebieg T1D. Przykładem jest teplizumab, którego zastosowanie może opóźniać przejście ze stadium 2 do stadium 3 u odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów w systemach, w których terapia jest dostępna. Identyfikacja wczesnej T1D może również umożliwiać udział w badaniach klinicznych nad kolejnymi interwencjami modyfikującymi przebieg autoimmunizacji.

W jakim wieku eksperci zalecają badania przesiewowe?

Autorzy materiału prezentowanego podczas EASD 2026 wskazali trzy preferowane okresy wykonywania badań przesiewowych. Są one zgodne z międzynarodowym konsensusem opublikowanym 10 września 2026 r. w Diabetologia.

W populacji ogólnej zalecany model obejmuje:

• pierwsze badanie w wieku 2-4 lat,
• ponowne badanie przy wcześniejszym wyniku ujemnym w wieku 6-8 lat,
• kolejne badanie przy wcześniejszych wynikach ujemnych w wieku 10-15 lat.

Rekomendację dotyczącą takiego schematu autorzy konsensusu ocenili na poziomie dowodów B. Jednocześnie podkreślili, że konkretne przedziały wieku mogą być dostosowywane do możliwości poszczególnych systemów ochrony zdrowia – na przykład do istniejących bilansów zdrowia dziecka, programów profilaktycznych czy wizyt związanych ze szczepieniami.

Zaproponowane okna wiekowe wynikają z naturalnej historii autoimmunizacji w T1D. Częstość pojawiania się autoprzeciwciał jest szczególnie duża we wczesnym dzieciństwie, jednak pojedyncze oznaczenie wykonane tylko raz nie identyfikuje wszystkich dzieci, u których proces autoimmunologiczny rozpocznie się później. Stąd koncepcja wielokrotnego screeningu w kilku okresach rozwoju.

Co wyniki EDENT1FI oznaczają dla praktyki klinicznej?

Dane przedstawione w Mediolanie nie rozstrzygają jeszcze, jaki dokładnie model badań przesiewowych powinien zostać przyjęty przez każde państwo. Pokazują jednak, że zasadnicze elementy wspólnego protokołu można zastosować w różnych systemach ochrony zdrowia i w odmiennych warunkach organizacyjnych.

Z perspektywy diabetologii szczególnie istotne są trzy elementy. Po pierwsze, screening może identyfikować proces chorobowy przed klasycznym klinicznym rozpoznaniem T1D. Po drugie, ograniczenie badań wyłącznie do krewnych osób z cukrzycą typu 1 pozostawiłoby poza systemem znaczną część dzieci z rozwijającą się autoimmunizacją. Po trzecie, sam laboratoryjny screening nie wystarcza – musi być połączony z możliwością szybkiego potwierdzenia wyniku, określenia stadium choroby, edukacji rodziny i długoterminowego monitorowania.

Międzynarodowy konsensus podkreśla właśnie ten ostatni warunek: przed uruchomieniem populacyjnego programu przesiewowego powinny istnieć przygotowane ścieżki potwierdzania dodatnich wyników oraz dalszej opieki nad osobami z rozpoznanym wczesnym stadium T1D. Wprowadzenie testu bez odpowiedniego systemu opieki poscreeningowej nie realizowałoby pełnego celu programu.

Dla Polski dane EDENT1FI mają dodatkowe znaczenie, ponieważ polskie ośrodki w Warszawie i Katowicach są częścią europejskiego projektu. Oznacza to, że doświadczenia organizacyjne dotyczące pobierania próbek, diagnostyki, potwierdzania wyników oraz dalszej opieki powstają również w warunkach polskiego systemu ochrony zdrowia.

Wnioski

EDENT1FI dostarcza dużego zestawu danych pokazujących praktyczną możliwość prowadzenia badań przesiewowych w kierunku wczesnych stadiów cukrzycy typu 1 w wielu krajach europejskich przy wykorzystaniu wspólnego schematu diagnostycznego. Do EASD 2026 program objął ponad 140 tys. dzieci i nastolatków, a wczesne stadium T1D rozpoznano zarówno u osób z rodzinnym obciążeniem chorobą, jak i – w większej liczbie bezwzględnej – w populacji bez takiego wywiadu.

Najważniejszym kolejnym zagadnieniem nie jest już wyłącznie możliwość laboratoryjnego wykrycia autoimmunizacji, lecz sposób włączenia screeningu do rutynowej ochrony zdrowia wraz z potwierdzaniem wyników, oceną stadium choroby, edukacją, monitorowaniem i dostępem do właściwej opieki specjalistycznej. Międzynarodowy konsensus z 2026 r. proponuje badania populacyjne w wieku 2-4 lat oraz ponowne oznaczenia u dzieci z wynikiem ujemnym w wieku 6-8 i 10-15 lat, pozostawiając jednocześnie możliwość dostosowania tego schematu do organizacji opieki w poszczególnych krajach.